Ortam Değişkenleri¶

Ortam değişkeni (genelde "env var" olarak da anılır), Python kodunun dışında, işletim sistemi seviyesinde bulunan ve Python kodunuz (veya diğer programlar) tarafından okunabilen bir değişkendir.

Ortam değişkenleri; uygulama ayarlarını yönetmek, Python’un kurulumunun bir parçası olarak konfigürasyon yapmak vb. durumlarda işe yarar.

Env Var Oluşturma ve Kullanma¶

Python’a ihtiyaç duymadan, shell (terminal) içinde ortam değişkenleri oluşturabilir ve kullanabilirsiniz:

// MY_NAME adlı bir env var'ı şöyle oluşturabilirsiniz
$ export MY_NAME="Wade Wilson"

// Sonra bunu diğer programlarla şöyle kullanabilirsiniz
$ echo "Hello $MY_NAME"

Hello Wade Wilson

// MY_NAME adlı bir env var oluşturun
$ $Env:MY_NAME = "Wade Wilson"

// Bunu diğer programlarla şöyle kullanın
$ echo "Hello $Env:MY_NAME"

Hello Wade Wilson

Python’da Env Var Okuma¶

Ortam değişkenlerini Python’un dışında (terminalde veya başka bir yöntemle) oluşturup daha sonra Python’da okuyabilirsiniz.

Örneğin main.py adında bir dosyanız şöyle olabilir:

import os

name = os.getenv("MY_NAME", "World")
print(f"Hello {name} from Python")

Sonrasında bu Python programını çalıştırabilirsiniz:

// Burada env var'ı henüz ayarlamıyoruz
$ python main.py

// Env var'ı ayarlamadığımız için varsayılan değeri alırız

Hello World from Python

// Ama önce bir ortam değişkeni oluşturursak
$ export MY_NAME="Wade Wilson"

// Sonra programı tekrar çağırırsak
$ python main.py

// Artık ortam değişkenini okuyabilir

Hello Wade Wilson from Python

// Burada env var'ı henüz ayarlamıyoruz
$ python main.py

// Env var'ı ayarlamadığımız için varsayılan değeri alırız

Hello World from Python

// Ama önce bir ortam değişkeni oluşturursak
$ $Env:MY_NAME = "Wade Wilson"

// Sonra programı tekrar çağırırsak
$ python main.py

// Artık ortam değişkenini okuyabilir

Hello Wade Wilson from Python

Ortam değişkenleri kodun dışında ayarlanabildiği, ama kod tarafından okunabildiği ve dosyalarla birlikte saklanmasının (ör. git’e commit edilmesinin) gerekmediği için, konfigürasyon veya ayarlar için sıkça kullanılır.

Ayrıca, bir ortam değişkenini yalnızca belirli bir program çalıştırımı için oluşturabilirsiniz; bu değişken sadece o program tarafından, sadece o çalıştırma süresince kullanılabilir.

Bunu yapmak için, program komutunun hemen öncesinde ve aynı satırda tanımlayın:

// Bu program çağrısı için aynı satırda MY_NAME adlı bir env var oluşturun
$ MY_NAME="Wade Wilson" python main.py

// Artık ortam değişkenini okuyabilir

Hello Wade Wilson from Python

// Sonrasında env var artık mevcut değildir
$ python main.py

Hello World from Python

Türler ve Doğrulama¶

Bu ortam değişkenleri yalnızca metin string’lerini taşıyabilir. Çünkü Python’un dışındadırlar ve diğer programlarla, sistemin geri kalanıyla (hatta Linux, Windows, macOS gibi farklı işletim sistemleriyle) uyumlu olmak zorundadırlar.

Bu, Python’da bir ortam değişkeninden okunan her değerin str olacağı anlamına gelir. Farklı bir tipe dönüştürme veya doğrulama işlemleri kod içinde yapılmalıdır.

Uygulama ayarlarını yönetmek için ortam değişkenlerini kullanmayı, İleri Seviye Kullanıcı Rehberi - Ayarlar ve Ortam Değişkenleri bölümünde daha detaylı öğreneceksiniz.

PATH Ortam Değişkeni¶

İşletim sistemlerinin (Linux, macOS, Windows) çalıştırılacak programları bulmak için kullandığı özel bir ortam değişkeni vardır: PATH.

PATH değişkeninin değeri uzun bir string’dir; Linux ve macOS’te dizinler iki nokta üst üste : ile, Windows’ta ise noktalı virgül ; ile ayrılır.

Örneğin PATH ortam değişkeni şöyle görünebilir:

/usr/local/bin:/usr/bin:/bin:/usr/sbin:/sbin

C:\Program Files\Python312\Scripts;C:\Program Files\Python312;C:\Windows\System32

Terminalde bir komut yazdığınızda, işletim sistemi PATH ortam değişkeninde listelenen bu dizinlerin her birinde programı arar.

Örneğin terminalde python yazdığınızda, işletim sistemi bu listedeki ilk dizinde python adlı bir program arar.

Bulursa onu kullanır. Bulamazsa diğer dizinlerde aramaya devam eder.

Python Kurulumu ve PATH’in Güncellenmesi¶

Python’u kurarken, PATH ortam değişkenini güncellemek isteyip istemediğiniz sorulabilir.

/usr/local/bin:/usr/bin:/bin:/usr/sbin:/sbin:/opt/custompython/bin

C:\Program Files\Python312\Scripts;C:\Program Files\Python312;C:\Windows\System32;C:\opt\custompython\bin

Yani şunu yazarsanız:

$ python

$ /opt/custompython/bin/python

$ C:\opt\custompython\bin\python

Bu bilgiler, Sanal Ortamlar konusunu öğrenirken işinize yarayacak.

Sonuç¶

Buraya kadar ortam değişkenlerinin ne olduğuna ve Python’da nasıl kullanılacağına dair temel bir fikir edinmiş olmalısınız.

Ayrıca Ortam Değişkeni için Wikipedia sayfasından daha fazlasını da okuyabilirsiniz.

Çoğu zaman ortam değişkenlerinin hemen nasıl işe yarayacağı ilk bakışta çok net olmayabilir. Ancak geliştirme yaparken birçok farklı senaryoda tekrar tekrar karşınıza çıkarlar; bu yüzden bunları bilmek faydalıdır.

Örneğin bir sonraki bölümde, Sanal Ortamlar konusunda bu bilgilere ihtiyaç duyacaksınız.